افغانستان، میدان تاختوتاز قدرتهای شرق و غرب، پس از دورهای کوتاه از آرامش، نزدیک به نیمقرن است که بر تابهٔ سوزان جنگ و ناامنی میسوزد. تجاوزهای پیدرپی، جنگهای داخلی و ویرانیهای پیاپی، این سرزمین را چنان بیمار ساخته است که گویی به بیماری سکتهٔ مغزی دچار شده؛ همه اعضای پیکرش از حرکت بازمانده اند و تنها نفسی کم جان در سینه دارد.
کشتارهای بیرحمانه، جراحتهای بیشمار، شکسته شدن حرمتها، فقر، آوارگی و محرومیت، میلیونها افغان را نا گزیر ساخت تا خانه و کاشانهٔ خود را ترک کنند. آنان نه به یک کشور و نه به چند کشور، بل که به گوشهوکنار این کرهٔ خاکی که «زمین» نام دارد، پراکنده شدند.
امروز، در هر گوشهای از جهان، میتوان صدای فغان افغانها را شنید؛ مردمی که سالهاست بار جنگ، مهاجرت، غربت و امیدهای بر باد رفته را بر دوش میکشند، اما هنوز رؤیای روزی را در دل دارند که سرزمین شان دوباره رنگ آرامش، عزت و آبادی را به خود ببیند.
با همین امید، شورای متخصصان هرات، متشکل از شماری از فرهیختگان، پژوهشگران و دلباختگان دانش، با احساس مسئولیت در برابر پیکر رنج دیدهٔ کشور، برای آیندهای روشن نوید میدهند و با تولید علم و دانش در پی ارائهٔ راه حلهای علمی برای چالشهای جامعه هستند.
در همین راستا، این شورا اثر پژوهشی ارزشمندی را تحت عنوان «مهاجرت بازگشتی در افغانستان؛ مطالعهی چالشها و فرصتها» تهیه و به چاپ رسانده است؛ اثری که میتواند در شناخت بهتر ابعاد این پدیده و ارائهٔ راهکارهای مؤثر برای مدیریت آن نقش مهمی ایفا کند.
پژوهشگران فرهیخته؛ پوهندوی دکتر نجیبالرحمن حدید، پوهنیار نذیراحمد نوری (سدید)، پوهنیار عبدالرحمن کریمی و دو بانوی دانشدوست، دکتر افسانه واحدیار و دکتر صدف مردان، شش ماه تمام با عشق، تعهد و پشتکار قلم زدند، رنج پژوهش را بر دوش کشیدند و حاصل تلاش خستگیناپذیرشان را در قالب اثری تحقیقی، در پنج فصل و ۳۰۰ صفحه، به جامعهی علمی افغانستان تقدیم کردند.
فصل نخست به کلیات پژوهش اختصاص یافته، فصل دوم مبانی و چارچوب نظری تحقیق را بررسی میکند، فصل سوم روششناسی پژوهش را توضیح میدهد، فصل چهارم یافتههای تحقیق را به بحث میگیرد و فصل پنجم به جمعبندی، نتیجهگیری و ارائه پیشنهادهای کاربردی اختصاص یافته است.
گروه پژوهشی، تاریخ مهاجرت در افغانستان را از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۰ در هفت مرحله مورد مطالعه قرار داده و با نگاهی علمی و واقعبینانه، فرصتها و چالشهای بازگشت مهاجران را تحلیل کردهاند. این اثر، افزون بر بررسی دقیق واقعیتهای موجود، رهنمودهای ارزشمند و عملی را برای مسئولان، پژوهشگران و همهی کسانی که در حوزه مهاجرت فعالیت می کنند، ارائه میکند.
بیتردید، این تحقیق را میتوان یکی از برجستهترین آثار پژوهشی سال در افغانستان دانست؛ اثری که نه تنها به شناخت بهتر پدیده مهاجرت کمک میکند، بل که میتواند چراغ راه تصمیم گیرندگان و سیاستگذاران این حوزه نیز باشد.
شورای متخصصان هرات، سال گذشته نیز اثر تحقیقی دیگری با عنوان «عوامل و پیامدهای مهاجرت در افغانستان با تمرکز بر موج اخیر و مهاجرت نخبگان از کشور منتشر کرده بود. اکنون این دو اثر، در حقیقت مکمل یکدیگر اند؛ یکی به ریشهها و پیامدهای مهاجرت می پردازد و دیگری ابعاد و چالشهای بازگشت مهاجران را واکاوی میکند.
امید است مسئولان و تصمیم گیرندگان کشور، با بهرهگیری از یافتهها و پیشنهادهای این دو پژوهش ارزشمند، بتوانند گامهای مؤثرتری برای مدیریت مهاجرت، تسهیل بازگشت مهاجران و کاهش چالشهای این پدیده بردارند. بیتردید، توسعه و پیشرفت افغانستان، بیش از هر زمان دیگر، نیازمند تصمیمهایی است که بر بنیاد دانش، پژوهش و واقعیتهای میدانی استوار باشد.
نویسنده: رحمتالله فیضان